Debat met houtbouwspecialisten; een houten schoolgebouw, natuurlijk!

Tekst Carmen Buitenhuis en Ivo van der Hoeven

Waar houtbouw in de woningbouw veelvuldig wordt toegepast en dominant onderwerp is van menig congres, reclamefolder en debat, blijft het rondom de voorbeelden van houten scholen relatief stil. Houtbouw heeft de naam duur en ingewikkeld te zijn. Onterecht, zo blijkt al snel tijdens het panelgesprek in basisschool de Boomgaard in Utrecht. Houtbouw hoeft niet per se duurder te zijn en de gezondheidsvoordelen zijn evident.

Voordelen houten schoolgebouwen

“Een houten gebouw heeft met name veel voordelen voor de gebruikers”, stelt Sander Ros van RoosRos Architecten. “Hout heeft een warme sfeer, zorgt voor een goed binnenklimaat en heeft een positieve impact op het welbevinden van de leerlingen en de medewerkers. Houtbouw draagt daarnaast bij aan een schonere bouw.” Dat laatste is niet onbelangrijk, vindt Bart van Kampen, architect bij De Zwarte Hond. “Architecten worden zich steeds meer bewust van de vervuiling die ze veroorzaken. De bouw is een zeer vervuilende sector. We willen daar graag wat aan doen en houtbouw biedt daar een oplossing voor.” “We kunnen het ons simpelweg niet meer permitteren om slecht scorende gebouwen neer te zetten op het thema duurzaamheid”, stelt Rudi Roijakkers, constructeur bij Lüning, adviesbureau in houtconstructies. “De duurzaamheidsscore van houten gebouwen is vele malen beter dan van gebouwen in beton, staal en glas.” ”Daarnaast is een schoolgebouw voor gemeentes een uitgelezen manier om een voorbeeldfunctie in te nemen richting inwoners en bedrijven”, reageert architect Daniëlle Huls van architectenbureau KettingHuls. Haar ontwerp voor het houten schoolgebouw van IKC de Zevensprong in Best is hier een voorbeeld van.

Team en ambitie

De zaal is het er unaniem over eens dat een duurzaam houten gebouw begint bij de ambities van de opdrachtgever. Er zijn verscheidene redenen voor opdrachtgevers om voor houtbouw te kiezen. In de meeste gevallen is houtbouw een middel om een duurzaam gebouw te realiseren. Er zijn steeds meer gemeenten die het voortouw nemen zoals Amsterdam, Oosterhout en West Betuwe. Zo heeft de raad van die laatste gemeente zeer hoge ambities op het gebied van duurzaam bouwen. Peter Brons, projectleider vastgoed bij de gemeente West Betuwe: “We willen de CO2-voetafdruk zo klein mogelijk houden bij de bouw van onze scholen en zetten daarom sterk in op circulair en duurzaam bouwen. In het proces brengen we in beeld wat die ambities kosten en vervolgens draaien we aan de knoppen om te zien wat wenselijk en mogelijk is.”

Maar, met een duurzame opdrachtgever alleen zijn we er niet, daar is de zaal het ook over eens. Succesvolle houtbouw bestaat bij gratie van een gemotiveerd en ambitieus team. Ervaring is een pre, maar met name de wil en ambitie om gezamenlijk de meest passende oplossingen te vinden zijn een vereiste voor het succesvol bouwen van een school met hout. De kwaliteit van het team als geheel heeft cruciale invloed op het proces, het resultaat en de kosten.

Kosten houtbouw

Want de huidige meerprijs van houtbouw zit volgens de aanwezigen niet zozeer in de kosten van het product zelf. De meerkosten zitten in Nederland op dit moment vooral in onervarenheid en beperkte hoeveelheid specifieke kennis en informatie in de markt. Hierdoor bouwen verschillende partijen extra marge in om extra kosten voor kennisvergaring en onvoorziene wendingen te dekken. Jan Willem van de Groep, programma regisseur van Building Balance, is er van overtuigd dat de markt uiteindelijk prima in staat is om de bijkomende kosten naar beneden te brengen zodat houtbouw gewoon binnen gegeven budget aangeboden kan worden. “Opdrachtgevers moeten maximaal gebruikmaken van de creativiteit van de markt. Zet de architect en de aannemer vanaf de start samen aan tafel en daag ze uit om met de beste oplossing te komen passend bij de ambities en het budget. Dan krijg je de best scorende oplossing die mogelijk is op dat moment.”

“Schaalvergroting maakt het voor partijen mogelijk om te investeren in nieuwe houtbouwconcepten en innovatie. Door de mogelijkheid een beproefd concept her te gebruiken brengen we de kosten omlaag en verhogen we de restwaarde. En dat hoeft zeker niet te leiden tot eenheidsworst. We zijn prima in staat om vier totaal verschillende scholen te bouwen met hetzelfde houtbouwconcept. Wel moeten we altijd zoeken naar de juiste balans tussen ambities en haalbaarheid en tussen standaardisatie en maatwerk.” Iets dat naar verwachting op termijn ook onderdeel zal vormen van het kostenplaatje is de potentiële reductie op kosten voor ziekteverzuim van het personeel stelt Bas Hasselaar, adviseur duurzaamheid bij DGMR. Een gezond en prettig gebouw is een vereiste voor een gezond team. Zo zijn er rond houtbouw ook diverse rekenmethodes voorhanden. 

Een andere manier om de businesscase positief te beïnvloeden is volgens Fukken door te rekenen met restwaarde. “Gemeenten kunnen de kapitaallasten naar beneden brengen door de restwaarde van materialen mee te nemen in de berekening. Dan kan er aan de voorkant meer en beter geïnvesteerd worden.” Jip van Grinsven, consultant van Alba Concepts is hier een groot voorstander van. “Wij zijn vanuit Alba Concepts veel bezig met financiële restwaarde van gebouwen. Het geeft ruimte in de kapitaallasten, waardoor er meer scholen gebouwd kunnen worden en hogere ambities op duurzaamheid en flexibiliteit waargemaakt kunnen worden.” Modulair bouwen is volgens adviseur vastgoed bij de gemeente Oosterhout Raymond Mentink een belangrijk onderdeel van het naar beneden brengen van de kosten: “De budgetten voor onderwijshuisvesting staan dusdanig onder druk, dat we simpelweg niet meer om standaardisatie en prefab bouwen heen kunnen. Het grote voordeel van modulair bouwen is dat op- en afschalen op verschillende onderwijslocaties mogelijk wordt. Het vergroot de flexibiliteit van je onderwijsgebouwen.”

Maatwerk of standaardisatie

Gezond bouwen vraagt hoe dan ook om andere processen dan we gewend zijn. “Houtbouw is een vanzelfsprekend antwoord op een proces dat onherroepelijk aan het veranderen is”, stelt Bas Hasselaar: “De maatschappelijke vraagstukken van dit moment vragen om gezondere manier van bouwen met een lagere CO2 uitstoot. Houtbouw biedt de oplossing.” Zoals eerder aangegeven is bouwen met hout niet moeilijker of complexer dan traditioneel bouwen, maar mist op dit moment de nodige kennis en ervaring. De beste manier om de markt dit verder op te laten bouwen is standaardisatie van processen en methoden. Maar wat is de definitie van standaardisatie? Het zit hem niet zozeer in de repetitie van hetzelfde gebouw of gebouwdelen, maar heeft vooral met de kennis en techniek van bouwen in hout te maken. Details, oplossingen voor constructie en onder meer klimaatbeheersing moeten gestandaardiseerd en publiekelijk toegankelijk worden gemaakt zodat marktpartijen hier hun voordeel mee kunnen doen. Daan Josee benadrukt het belang van locatie- en gebruiksspecifieke schoolgebouwen. ”Zonder maatwerk geen kwaliteit op de lange termijn en dus geen duurzaamheid”. Het antwoord vanuit de groep is dat door de techniek te standaardiseren er genoeg ruimte blijft voor ontwerpvrijheid, omdat er dan in het budget ook meer lucht ontstaat. 

Het succes van gezond bouwen met biobased materialen zit niet zozeer in nieuwe processen, maar veel meer in de kwaliteit van het team en in een goede voorbereiding.”

Alles of niets, of iets er tussenin

Bart van Kampen benadrukt het belang van een strategische toepassing van hout. “Het gaat niet om de hoeveelheid hout die we gebruiken, maar om de effectiviteit en dan gaat het om het besparen van CO2. Per project zal het verschillen welk onderdeel het meest in aanmerking komt voor hout, afhankelijk van de specifieke ambities en wensen van de school. Daarbij kun je denken aan de toepassing van CLT, houtskeletbouw of houten buitengevels. Het is aan de adviseurs en ontwerpers om hier met beleid mee om te gaan.” Volgens Rogier Adriaansen van De Groot Vroomshoop is het in sommige gevallen economisch simpelweg verstandiger om voor een ander materiaal te kiezen. “Wij bouwen al honderd jaar industrieel en met hout. Wij zijn echt houtbouwers, maar dat betekent niet dat we uitsluitend met hout bouwen.” In professionele kringen wordt graag gewerkt met percentages hout in een gebouw, bijvoorbeeld zoals de eerdergenoemde 85% van de Boomgaard. Dergelijke getallen geven een bepaalde mate van grip op het onderwerp en zijn mooi om mee te imponeren maar soms lichtelijk misleidend. Een volledig houten gebouw staat vaak op een volledig betonnen fundering en blijft daarmee voor een deel niet biobased. Rudi Roijakkers benadrukt dat bij serieuze doorrekeningen van CO2 uitstoot de gebouwen met maximaal gebruik van hout op dit moment de enige gebouwen zijn die voldoen aan *Paris Proof ambities. “Die worden in de toekomst steeds vaker maatgevend”, reageert Bart van Kampen; “op dit moment voldoen nog veel te weinig gebouwen aan de normen die we straks hebben. Een opdrachtgever met hoge percentages hout in een schoolgebouw is een toekomstbestendige opdrachtgever.”

Korte of lange termijn

Houtbouw is volgens Jip van Grinsven uitermate geschikt voor met name de lange termijn, maar ook inzetbaar voor de korte termijn. Belangrijk punt daarbij is dat het van te voren duidelijk is welke van de twee beoogd wordt.” Het bouwen van demontabele scholen klinkt aantrekkelijk en duurzaam maar moet met beleid worden toegepast. Rudi Roijakkers geeft aan dat stalen verbindingen nodig zijn om houten constructies demontabel te bouwen. Deze stalen verbindingen vormen een bron van CO2 uitstoot, maar zorgen er wel voor dat de elementen kunnen worden hergebruikt in de toekomst. De ervaring leert dat een groot deel van de gebouwen die in tijdelijkheid worden geplaatst uiteindelijk voor de lange termijn blijven staan. De vraag is dan of de CO2 investering voor demontabel bouwen renderend is. Bart van Kampen voegt er gekscherend aan toe dat in het geval van een expliciet demontabel gebouwd gebouw ontmanteling en herplaatsing verplicht zou moeten zijn, om geen materialen te verspillen. Bij voorkeur wordt er in hout adaptief gebouwd, dus op een aanpasbare manier voor langdurig gebruik. Bart: “Daarom is het werken met een kolommenstructuur een pre, omdat het verplaatsen van wanden dan relatief eenvoudig uit te voeren is en het gebouw mee kan groeien met een veranderende vraag.”

Exploitatielasten

De exploitatiekosten van houten gebouwen liggen over het algemeen net iets hoger dan de exploitatiekosten van meer traditionele gebouwen. Jan Willem van de Groep: “Die exploitatiekosten zijn vooral installatie-gerelateerd. Het hangt er dus sterk vanaf welke installaties je in die gebouwen stopt.” Eric Thijssen van Marc Koehler Architects is het hier volmondig mee eens: “Veel houten gebouwen hebben nu nog meer installaties nodig om een goed binnenklimaat te garanderen. Maar als je goed ontwerpt met passief bouwen-techniek, dan kun je met minder installaties af en zijn de exploitatielasten vergelijkbaar. Het is daarnaast vooral belangrijk om open te bouwen met open structuren. Met CLT kun je achteraf wel nog redelijk gemakkelijk constructieve ingrepen doen op behoorlijk grote schaal. Hout is van nature heel adaptief. Daar zit een heel groot voordeel.”

* Paris Proof is een gebouwde omgeving die past binnen de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs. Dit betekent dat het energiegebruik van de gebouwde omgeving met tweederde omlaaggaat en dat we bouwen binnen het CO2-budget.

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Carmen Buitenhuis van ICSadviseurs, [email protected].