Het succes van verbinden; goede beleidsvisie vooraf voorwaarde

Tekst: Sibo Arbeek

Maar wanneer is een project geslaagd en wat vraagt dat van de betrokken partijen? Dat begint al in de visiefase, de vertaling in een beeld van de omgeving en het gebouw, de wijze waarop activiteiten (ruimtelijk) worden georganiseerd en de wijzen van besturen, beheren en organiseren. Kortom: een mooie aanleiding voor een goed debat.

De Kulturhusen leveren een zeer waardevolle bijdrage aan het maatschappelijk, cultureel en sportief klimaat van en voor onze inwoners, het is een belangrijke plek van ontmoeting tussen verschillende groepen. In onze visie krijgt het Kulturhus ook een steeds belangrijker rol in de samenleving, bijvoorbeeld in het kader van preventie en het toekomstbestendiger maken van de zorg.” Erwin Veneklaas Slots: “Zeker. Een voorziening kan goed functioneren als de activiteiten en organisaties die in de voorziening gehuisvest zijn (kunnen) inspelen op behoeften van de samenleving. Een visie op de samenleving vormt de basis voor het herkennen van deze behoeften én bij het bepalen welke organisaties nodig zijn om in samenwerking of zelfstandig een passend activiteitenaanbod aan te bieden of te ontwikkelen.” Douwe Oosterveen en wethouder Rudi Hooch Antink: “Met een ‘Brede’ voorziening denken wij aan een voorziening die zoveel mogelijk doelgroepen raakt. Een voorziening die er is, en altijd zou moeten zijn, voor iedereen in de gemeente. Niet alleen voor de lokale sportverenigingen, maar ook voor ouderen uit de dorpen iets verder weg, de basisscholen, theaterliefhebbers, ga zo maar door. Om dat goed in beeld te hebben heb je wel een visie op je samenleving nodig.” Gert van Uffelen: “Volledig mee eens. Voor Zwartewaal hadden de gemeente, school en Stichting Dorpscentrum de sterke visie dat nieuwe voorzieningen en woningen nodig waren om een leegloop van het dorp te voorkomen en ontmoeting te stimuleren om eenzaamheid tegen te gaan en de leefbaarheid voor de bewoners te vergroten.” Wethouder Igor Bal: “Zeker, je moet eerst een visie hebben, inzichtelijk maken wat de opgaven zijn en wat de behoeften zijn in een bepaald gebied, voor je een ontwikkeling in gang zet. In het geval van het Dorpshart Zwartewaal is er eerst een visie gemaakt op de toekomst en leefbaarheid van het dorp, samen met stakeholders in het gebied. Daar is deze ontwikkeling met een breed voorzieningencluster uit voortgekomen.”

Jan: “Dalfsen is een plattelandsgemeente met vijf kleinere kernen, waarbij de afstanden niet heel erg groot zijn. Belangrijke voorwaarde is dat de voorzieningen geconcentreerd worden op een plek waar inwoners samenkomen, waar ze elkaar ontmoeten, die logisch is. Een gebiedsvisie is daarin wat ons betreft niet per se een voorwaarde eerder een aanvulling. Uiteraard kijk je wel naar omliggende en elkaar versterkende functionaliteiten wanneer je een voorziening bouwt. Zit er bijvoorbeeld een school, waar verbinding mee gelegd kan worden? Hoe is de sport gesitueerd?” Erwin: “Eens. Het functioneren van een maatschappelijke voorziening als het Wolderhuus wordt, naast de activiteiten en aanbieders daarvan, bepaald door de omgeving waarin de voorziening staat. Het Wolderhuus ligt centraal in Zuidwolde, nabij het sportpark, tegenover een verzorgingshuis en van oudsher al de plek waar de binnensport en het dorpshuis waren gesitueerd. Het beweeg- en belevingspad dat rondom het Wolderhuus wordt gerealiseerd verbindt de omgeving met het Wolderhuus.”

Igor: “Je maakt een visie waarin alle thema’s in samenhang met elkaar bekeken worden, zowel de ruimtelijke als sociaal-maatschappelijke thema’s. Die kun je niet los van elkaar bekijken. Dat is gebeurd in de gebiedsvisie Zwartewaal en gebeurt nu gemeentebreed bijvoorbeeld ook met de omgevingsvisie.”

Jan: “In een geslaagde brede voorziening inspireren de deelnemers elkaar en tillen ze elkaar naar een hoger niveau. Door samenwerking onderling ontstaat er een klimaat van vernieuwing. Dit zit vaak meer in personen en hoe zij samenwerken en wat zij meebrengen dan in stimulans van buitenaf.” Erwin: “Als met ‘deelnemers’ bezoekers of deelnemers aan activiteiten worden bedoeld, dan zou ik stimuleren willen vervangen door ‘verleiden’ of ‘verrassen’. Verleiden in de zin dat het aanbod, en dat kunnen activiteiten maar ook het horeca-aanbod zijn, zodanig is dat bezoekers worden overgehaald om hiervan gebruik te maken, ook al was het misschien niet waarvoor ze in eerste instantie naar het Wolderhuus kwamen. Verrassen: voortdurend vernieuwen, zodat bezoekers terug blijven komen én nieuwe bezoekers worden aangetrokken.”

Gert: “Oneens. In de basis dienen er partijen te zijn of gezocht te worden die de behoefte hebben zich te vestigen en actief te zijn in een brede voorziening. De stimulans is vaak wel nodig in het begin van een ontwikkeling om de samenwerking op gang te brengen en ruimten te delen. Daarna zouden partijen het zelf moeten oppakken doordat ze de voordelen (zijn gaan) zien.” 

Een structurele gemeentelijke bijdrage is een voorwaarde voor de exploitatie 

Hans en Ronald: “Dat lijkt me logisch. De bijdrage aan de exploitatie is een zinvolle investering in de samenleving. Gemeenschapsgeld, dat ingezet wordt voor de gemeenschap. Kijk vooral naar de opbrengsten en denk daarbij niet alleen in geld, zou ik zeggen.” Jan: “Afhankelijk van de samenstelling van een Kulturhus, is subsidie in meer of mindere mate nodig. Het is van meerdere factoren afhankelijk, zoals bijvoorbeeld het ondernemerschap van een bestuur, maar ook locatie en bedding in de lokale gemeenschap zijn van invloed. Een Kulturhus heeft maatschappelijke taken, waar we als overheid voor aan de lat staan. Dat daar subsidie voor verstrekt wordt, is een logisch gevolg hiervan.”

De gemeentelijke bijdrage maakt het mogelijk dat het Wolderhuus betaalbaar en toegankelijk is voor alle lagen van de bevolking en allerlei maatschappelijke verenigingen en initiatieven.”

Gert: “Oneens. In de basis zou het geheel van partijen voor een duurzame haalbaarheid moeten zorgen, waarbij ook daadwerkelijk behoefte bestaat aan de producten en diensten van alle individuele partijen. Daarbij kan het wel zo zijn dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen maar een structureel tekort bij een partij is niet duurzaam en daar kan een brede voorziening ook niet op gebouwd worden.” Igor: “Als het gaat om maatschappelijk vastgoed zal de gemeente te allen tijde betrokken zijn, in welke vorm dan ook. Soms wordt een financiële bijdrage van de gemeente gevraagd, aangezien de gebruikers geen commerciële organisaties zijn, die winst kunnen maken of zelf investeren. Daarover maakt de gemeente per geval een afweging.” 

Maatschappelijke activiteiten gaan altijd voor commerciële activiteiten

Hans en Ronald: “De stelling suggereert dat er een tegenstrijdigheid is. Het gaat erom dat de opbrengsten van commerciële activiteiten worden ingezet om de maatschappelijke activiteiten mogelijk te maken. Als dat geborgd is, kunnen ze prima naast elkaar bestaan. Commerciële activiteiten leveren meer variatie in aanbod en een grotere verscheidenheid aan doelgroepen op.” Jan: “Nee, het moet en-en zijn. De opbrengsten van de commerciële activiteiten bieden de financiële basis voor de maatschappelijke activiteiten, die wellicht anders niet plaats kunnen vinden, zij maken een exploitatie sluitend. Daarnaast bieden commerciële activiteiten een meerwaarde voor ontmoeting en inspiratie. Ze genereren traffic binnen een Kulturhus, waar de maatschappelijke activiteiten ook profijt van hebben. Beide activiteiten zijn belangrijk, het is het zaak om goede afspraken te maken over de verhouding.”

Erwin: “Het Wolderhuus is in de eerste plaats een plek voor maatschappelijke activiteiten. Er is echter ook ruimte voor commerciële activiteiten; denk aan de fysio- en fitnesspraktijk Primalife. Het is aan de Stichting en de beheerder om een goede balans te vinden tussen maatschappelijke en commerciële activiteiten, gericht op een gezonde exploitatie. Commercieel hoeft maatschappelijk niet in de weg te staan, sterker nog, inkomsten uit commerciële activiteiten kunnen maatschappelijke activiteiten (financieel) mogelijk of toegankelijk maken.” Douwe en Rudi: “Dat hangt sterk af van de schaal. Als een voorziening geen structurele gemeentelijke bijdrage ontvangt, dan zijn commerciële activiteiten natuurlijk interessant. En dat is prima, ondernemen is geen vies woord. Het wordt een ander verhaal als de commerciële activiteiten ‘structureel’ de maatschappelijke activiteiten in de weg staan.”

Een goed en aantrekkelijk ontwerp vergroot de kans voor een duurzaam en verbindend gebruik

Hans en Ronald: “Jazeker. Als architect is het onze taak om gebouwen te ontwerpen waar mensen graag zijn, worden gezien en zich thuis voelen. Als dat lukt ben je er samen trots en zuinig op. En dat is goed voor zowel het gebouw als de onderlinge verbinding.” Erwin: “Een aantrekkelijk ontwerp maakt nieuwsgierig en nodigt uit. Ik weet zeker dat het ontwerp van het Wolderhuus inwoners van Zuidwolde en omgeving uitnodigt om het gebouw te bezoeken. Daarnaast verbindt het ontwerp de verschillende functies in het gebouw met elkaar. Vanuit het centrale hart zijn vrijwel alle functies zichtbaar. Dit verbindt bezoekers en organisaties op een natuurlijke manier met elkaar.”

Douwe en Rudi: “Een leuk en mooi pand is aantrekkelijk om heen te gaan, natuurlijk. Het kan zelfs iets van trots opwekken. We denken alleen niet dat het een voorwaarde moet zijn, het gaat toch om de organisatiekracht van de mensen die het initiatief naar zich toetrekken. Zonder die mensen kun je een heus paleis bouwen, maar gebeurt er nog niks.” Gert: “Helemaal mee eens. Het ontwerp kan zorgen voor toevallige en geplande ontmoetingen bijvoorbeeld door een gezamenlijke entree en gezamenlijke ruimten. Dat werkt verbindend en verlaagt de kosten.” Igor: “Het is vooral belangrijk om de gebruikers en de omgeving vroegtijdig te betrekken bij het ontwerp, zodat het ontwerp aansluit bij de doelstellingen van de accommodatie en bij de wensen. Je kunt dan vroegtijdig rekening houden met de verbindende elementen in een multifunctioneel gebouw.”

Deelnemende partijen moeten niet in functies en meters, maar in (deels) te delen activiteiten denken

Hans en Ronald: “Helemaal mee eens. Niet alleen in activiteiten trouwens, maar ook in gelijktijdigheid (of het voorkomen daarvan). En in de specifieke voorzieningen die nodig zijn. Belangrijk is dat partijen in de ontwerpfase vooral met elkaar praten, en niet over elkaar.” Jan: “De Kulturhusen en de partijen in het Kulturhus hebben een brede maatschappelijke functie, daar hoort ook een maatschappelijke opgave bij. Die hebben we gezamenlijk, daar zijn we samen met de partners verantwoordelijk voor. In de basis hebben de Kulturhus-partners geen eigen ruimte en delen zij de ruimtes binnen het Kulturhus. Dat zorgt naast gezamenlijke verantwoordelijkheid voor compactere panden en efficiënter gebruik van de ruimtes en voor de gebruiker de vierkante-meterprijs.” Erwin: “Het is belangrijk dat deelnemende partijen denken in termen van activiteiten en gebruik, in plaats van alleen maar te focussen op functies en meters. Bij de ontwikkeling van het Wolderhuus hebben we voornamelijk naar de samenhang van beide gekeken: het type en omvang van de ruimte is afgestemd op de activiteiten én op de bezetting van de ruimte. Daarbij is in het ontwerp rekening gehouden met zo multifunctioneel mogelijk gebruik van de ruimten.” Gert: “Eens. Als vanuit het delen van ruimten en gezamenlijk verrichten van activiteiten wordt gedacht worden de kosten gedeeld en ontstaat er meer samenwerking. Het gezamenlijk opstellen van een weekagenda kan hieraan bijdragen.”