De ontwerp- en ontwikkelopgave van scholen en wijkvoorzieningen staat steeds meer in het licht van natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen. Wat vraagt dat van betrokken partijen bij de (her)ontwikkeling van schoolgebouwen? Schooldomein zocht experts op en ging met hen in gesprek over het hoe. Hoe kan bij het inrichten van de bebouwde omgeving worden geanticipeerd op de gevolgen van klimaatverandering? Maar ook hoe kunnen schoolgebouwen bijdragen aan het vergroten van biodiversiteit en-of het tegengaan van hittestress?
Bredere benadering
Vraag experts naar hun ervaringen met natuurinclusief bouwen en je hebt een mooi gesprek. Breed gedeeld wordt het uitgangspunt dat natuurinclusief denken verder gaat dan het meenemen van een nestvoorziening. Vanuit zijn jarenlange ervaring spreekt Daan Josee, mededirecteur Maas Kristinsson Architecten: “Natuurinclusief bouwen gaat over ruimte maken voor al het organische leven, omdat we daar als mens mee verweven zijn. Een richel om te schuilen of langs te trekken kan voor een insect al het verschil maken. Het vraagstuk vraagt daarmee om een bredere benadering van de duurzaamheidsopgave. Het maakt het tot een opgave van algeheel welbevinden van mens en dier.”
Zo leert de praktijk dat een groen schoolplein helpt om het pestgedrag onder leerlingen te verminderen en een bijdrage levert om klimaatdoelstellingen te halen.”
Wel of niet verplicht?
Scholen verplichten om maatregelen te nemen gaat de experts een stap te ver. Een verplichting zorgt in de praktijk al snel tot een versmalling in het denken volgens Daan. “Zo kan een nestkast in een stenige omgeving met gebrek aan volwassen bomen een goed idee zijn. Maar als een project pal naast een boomrijk park gelegen is schiet het verplicht meenemen van een nestkast zijn doel voorbij. Geef vogels daar vooral de kans om hun eigen nest te bouwen.”
Rentmeesterschap
Jos Hermans, architect bij RoosRos Architecten, vult aan: “Met meer dan 60 collega’s werken wij dagelijks aan de huisvestingsopgave van scholen. Wij vinden dat je als architect de maatschappelijke verplichting hebt om iets goed te doen. Goed in de zin van een minimale milieu impact. Van een opdrachtgever vraagt dat respectvol rentmeesterschap. Dat komt er in de kern op neer dat deze in het ontwerpproces al een beeld heeft hoe de school in de toekomst zal worden afgebroken en-of hergebruikt. Duurzaam bouwen is daarmee ook gewoon een leuke denkoefening: Stel je zelf de vraag: Hoe ziet de ideale kringloopschool er uit?”
Werken vanuit ambities
Het al of niet verplichten roept ook vraagtekens op bij Jos Boon en Rob van der Westen, beide beleidsadviseurs huisvesting SPO Utrecht. Hun standpunt is dat een verplichting om toetsingscriteria en passende bekostiging vraagt: “Sommige maatregelen zijn kostenverhogend. Dan zeggen wij prima als dat moet, maar dan moet het wel duidelijk zijn waar de rekening heen mag. Wie bepaalt betaalt”, aldus Jos. De morele verplichting die je met elkaar voelt om bij te willen dragen is voor hem wel herkenbaar: “Het werken vanuit ambities hoort bij ons als schoolbestuur. Daar begint het mee. Nodig is deze ambities duidelijk te formuleren aan het begin van een proces. Gedurende het proces moet blijken hoe ver je kunt komen. Wanneer je 7 van de 10 maatregelen hebt kunnen realiseren, is dat altijd beter dan dat je hier totaal niet over hebt nagedacht.”
Luxe of noodzaak
We gaan door op de vraag of klimaatadaptief bouwen een luxe of noodzaak betreft. Jos Boon trapt af met een voorbeeld uit de praktijk: “Het probleem van opwarming en warmteoverlast is een toenemend probleem in onze schoolgebouwen. De hoge isolatiegraad van gebouwen en het toenemend aantal warme periodes in het jaar maken het noodzakelijk om schoolgebouwen te voorzien van actieve koeling. Zelf zou ik echter liever zien dat we meer installatiearm gaan bouwen. Geld dat niet naar installatietechniek hoeft kan dan naar de inrichting en het onderhoud van een groen-blauw schoolplein. Een veel aangedragen oplossing is om bomen in te zetten zodat het gebouw in de schaduw komt te staan. Maar het duurt wel even voordat bomen volwassen zijn en je van dat natuurlijke voordeel gebruik kunt maken. Het is veel effectiever om in het ontwerp de groepsruimten op het noorden te oriënteren.”
Oog voor uitvoerbaarheid
Vanuit SPO Utrecht wordt de ontwikkeling naar klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen omarmt. “Wel lopen wij bij de realisatie tegen de grenzen van uitvoerbaarheid aan”, laat Jos desgevraagd weten. Als voorbeeld noemt hij de kosten van een groen schoolplein. Deze kost in de exploitatie al snel het 3-voudige van een traditioneel betegeld plein. Collega Rob vult hem aan: “De rekening voor de extra onderhoudskosten geeft altijd veel discussie. Het mag echter niet de reden zijn om iets niet te doen. Er zijn ook onderdelen die zonder al te veel kosten een bijdrage kunnen leveren aan klimaatdoelstellingen. Denk bijvoorbeeld aan extra bergingscapaciteit bij heftige regenbuien. Door een schoolplein wat lager aan te leggen kan het plein tijdelijk het regenwater opvangen en vasthouden op het eigen terrein. Door deze tijdelijke buffering kan het riool worden ontlast en kan wateroverlast elders voorkomen worden.”
Kosten en baten
Met zijn onderzoek komt Guus tot vergelijkbare inzichten. Het nemen van maatregelen hoeft voor een gemeente niet altijd duurder uit te pakken. Zeker als deze maatregelen meteen vanaf het begin worden meegenomen en de kosten voor het (intensief) beheer kunnen verminderen. De opbrengsten zitten verder vooral aan de zachte kant van een prettige omgeving en het positieve effect op welzijn en welbevinden.
Als voorbeeld noemt hij het loskoppelen van regenwater net boven de grond: “Die langzame afvoer van regenwater naar een wadi kan gelijk dienst doen als educatie. Maak er voor kinderen een zichtbaar keien stroompje van. Het mooie is dat je daarmee perfect aansluit op de nieuwsgierigheid en de leefwereld van kinderen. Hoe mooi is dat?”
Regierol gemeenten
Vraag die op tafel blijft liggen is wie nu de regie moet nemen om natuurinclusieve scholenbouw te stimuleren. Natuurinclusief bouwen maakt immers geen onderdeel uit van de huidige wet- en regelgeving. Hierdoor komt het op de gemeenten, ontwikkelaars en andere organisaties zelf aan om deze wijze van bouwen te omarmen. Vanuit hun totaaloverzicht kunnen gemeenten het beste de verbinding leggen tussen de verschillende beleidsterreinen die met de huisvestingsopgave van het onderwijs te maken hebben.
Guus vult aan: “Bij afwezigheid van groennormen vanuit het Rijk, lijken de gemeenten en provincies inderdaad de aangewezen gremia. Zij zullen hiervoor beleid moeten opstellen en een gelijk speelveld moeten faciliteren. Hierbij is het belangrijk om de politiek, denk dan aan het College van B&W en de gemeenteraad, vroegtijdig in het proces te betrekken om daarmee draagvlak te creëren. Ook kunnen zij het aspect van natuurinclusief bouwen meenemen in een uitvraag aan marktpartijen. Dit door bij een aanbesteding het gunningcriterium diervriendelijk en groen bouwen mee te nemen.”
2 voor 12
De discussie over wel of geen keuze hebben vindt Guus minder relevant. Hij wijst ons op de actualiteit: “Uit wetenschappelijk onderzoek (IPCC, 2024) blijkt dat het klimaat sterker verandert dan voorheen gedacht. Met onze gebouwde omgeving zullen we hier op moeten anticiperen om het leefbaar en veilig te houden. Investeringen uitstellen is dan ook eigenlijk geen optie meer, het is 2 voor 12. Nu geen maatregelen treffen levert in de toekomst alleen maar hogere kosten op.”
