Circulair renoveren: een sneeuwbal die blijft groeien

Betonnen casco als basis

Volgens de Ladder van Lansing, een hiërarchie voor afvalbeheer, is behouden de beste oplossing, vertelt Wagenmakers. Door de betonnen constructie was het Rivierenhuis extreem gehorig. Om dit op te lossen, is het pand teruggebracht tot casco en voorzien van een ontkoppellaag op de betonnen vloer. Ook is er lage temperatuurvloerverwarming aangelegd – een keuze die niet van tevoren gepland was.

Oorspronkelijk zou warmte worden onttrokken uit het nabijgelegen Mirandabad. Toen de gemeente besloot toch niet mee te doen, koos Eigen Haard voor een all-electric oplossing: grote warmtepompen op het dak, ter grootte van een vrachtauto. ‘Of het zou werken, wisten we niet zeker’, geeft Wagenmakers toe. ‘Maar we zouden het hoe dan ook werkend krijgen.’

Van slopen naar oogsten

Waar mogelijk, is zoveel mogelijk hergebruikt of gerecycled. ‘Waar slopers normaal gesproken met een sloophamer en een breekijzer een pand in gingen, komen ze nu met een gereedschapskist om alles netjes uit elkaar te halen’, zegt Springintveld. Dit was voor Hemubo het eerste grote project met circulair glas. Kozijnen zijn zoveel mogelijk opgeknapt. Ongeveer een derde van het sanitair is geoogst, gerefurbished en teruggeplaatst. ‘Het is echt niet te onderscheiden van nieuw’, benadrukt Wagenmakers. Geoogst hout is gebruikt voor tijdelijke afschermingen tijdens de bouw of kreeg een permanente plek in de bergingen. De meterkasten zijn gedemonteerd, maar uiteindelijk niet hergebruikt. Ze zijn naar mbo-scholen gebracht als leerobject voor de volgende generatie vaklieden. Ook de geoogste koperen bedrading werd niet goedgekeurd voor de NEN-norm. Wagenmakers: ‘Als alternatief zijn alle schakelaars kinetisch gemaakt, een innovatie die bedrading en werkuren bespaart.’

Materialentransitie

Om de juiste materialen te kiezen, werd eerst een traditionele begroting gemaakt, gevolgd door een circulaire variant. Vervolgens werd het Lagenmodel (een indeling van een gebouw in zeven lagen, zoals fundering, installaties en afwerking) toegepast. Per onderdeel werden parameters als onderhoudskosten, CO₂-impact, directe kosten en comfort afgewogen. Voor elk materiaal dat vervangen moest worden, is gekeken naar een circulair of biobased alternatief.

Springintveld. ‘Als je laaghangend fruit tegenover wat duurdere dingen kunt zetten, vallen de extra kosten reuze mee. Op het hele project ging het om 0,00122 procent van de totale investering.’ Zo is het casco bijvoorbeeld opnieuw opgebouwd met biobased en losmaakbare binnenwanden van faay (vlaskernwand met twee gipsplaatjes). De kostprijs is hoger, maar door het optimaliseren van de logistiek en de workflow was de meerprijs minimaal. Wagenmakers: ‘Dat hielden we van tevoren niet voor mogelijk, en toch is het ons gelukt.’

Mindset

‘We hebben de markt uitgedaagd om met verbeteringen te komen’, vertelt Wagenmakers. ‘Dat was ontzettend leuk.’ Zo werden beschermhoekstukken van kozijnen niet meer weggegooid, maar verzameld en hergebruikt. Meterkasten werden voorgeassembleerd en zonder verpakkingsmateriaal in grote hoeveelheden geleverd. Verffabrikanten werden uitgedaagd om met alternatieve producten te komen. ‘Die verf is nog niet voor alle weersomstandigheden geschikt, maar het belangrijkste is dat iedereen is gaan nadenken over alternatieven.’

Ook Springintveld merkte dat mensen die aanvankelijk sceptisch waren – het is niet bewezen, we doen het altijd zo, waarom moet het anders? – tijdens de bouw enthousiast werden en zelf met ideeën kwamen. ‘Er is zoveel mogelijk als je er maar voor openstaat. Het is echt een andere mindset.’

Lessons learned

Betrek de directie in een vroeg stadium, adviseert Springintveld. Uiteindelijk is het Rivierenhuis behoorlijk duurder geworden dan aanvankelijk begroot. ‘Ik zag die getallen op me afkomen en dacht: hoe vertel ik dit aan mijn directie? Door vanaf het begin open en transparant te communiceren, kregen we rugdekking.’ Een gezamenlijke presentatie waarin de betrokken partijen de Eigen Haard-directie uitlegden wat er nodig was en waarom, gaf de doorslag.

‘Het is belangrijk dat zo’n groot project wordt gedragen door de hele organisatie’, vindt ook Wagenmakers. ‘We hebben aan de voorkant een code of conduct opgesteld: zo gaan we met elkaar om. In de tussentijd zijn er zowel bij de opdrachtgever als bij de opdrachtnemer mensen gewisseld. Dan konden we altijd zeggen: hier hebben we met z’n allen voor getekend.’

Een ander belangrijk leerpunt: begin klein. ‘Een heel project in één keer circulair maken, dat lukt niet, dan loop je vast’, weet Springintveld. ‘Als je het opdeelt in kleine stapjes en ziet dat dingen lukken, worden mensen enthousiast. Bovendien heb je nog steeds winst geboekt als een van de stapjes niet lukt.’

Circulaire roadmap

Eigen Haard heeft inmiddels een circulair beleid en een roadmap tot 2050 opgesteld. ‘We werken zoveel mogelijk circulair’, aldus Springintveld. ‘Bewezen biobased producten staan nu op onze standaard materialenlijst. De werkwijze gaat steeds meer in de richting dat je in principe de biobased wand neemt, en pas een gipsen wand als het echt niet anders kan.’

Geoogste materialen worden zoveel mogelijk ter plekke hergebruikt. Lukt dat niet, dan worden ze ingezet bij andere projecten van Eigen Haard of de aannemer, en anders ondergebracht bij handelaren van tweedehands bouwmaterialen. ‘Spullen in de afvalcontainer gooien, is echt de laatste optie.’

Klaar voor de toekomst

Hemubo heeft nog een extra stap gezet en de vermeden CO₂ in carbon credits omgezet. ‘Een behoorlijk tijdrovend proces, waarbij een apart instituut heeft geverifieerd of we de besparing ook daadwerkelijk hebben gerealiseerd. Dat hebben we uitvoerig moeten bewijzen, tot de inkoopbonnen aan toe. Ik denk dat bedrijven of woningcorporaties die carbon credits in de toekomst kunnen inzetten om de eigen voetafdruk te verlagen. CO₂-besparing zal steeds meer een plicht worden.’

Springintveld verwacht dat er in de toekomst voor de CO₂-uitstoot op een project zal moeten worden betaald. ‘Ik noem het maar gewoon een CO₂-boete. Het is mensen eigen om pas in beweging te komen wanneer het pijn in de portemonnee doet. Als Eigen Haard willen we nu al ontdekken hoe het beter kan.’ Zijn laatste boodschap: ‘Ga gewoon beginnen. Het is allemaal niet zo spannend.’