Tijdens het middag symposium op het Prisma College in Arnhem ging Erik Wiersema uitgebreid in op zijn bijzondere ontwerp vanuit het perspectief van duurzaamheid.
Tekst: Sibo Arbeek Fotografie: Martine Sprangers Fotografie
“Zelfredzaamheid was in dit gebouw de basis voor het duurzame ontwerp”, opent Erik. “Een duurzaam gebouw staat altijd in dienst van de gebruikers, die er in en van leren en genieten. Daarom is de menselijke maat in een gebouw zo belangrijk. Die komt hier terug in de hellingbaan, die door de centrale hal slingert en de verschillende niveaus verbindt. Maar ook de fitness toestellen in de hal en de vele onverwachte plekken waar leerlingen even kunnen chillen of alleen zijn. Die menselijke maat zie je ook terug in het Hogeland College in Warffum en Academie Tien in Utrecht, dat bijna klaar is. Overal zijn plekken binnen en buiten waar leerlingen kunnen leren, elkaar ontmoeten en van het uitzicht kunnen genieten. Bij de menselijke maat hoort ook natuurlijk daglicht; analoog aan de landhuizen in dit gebied heb ik de gevel naar de tuin helemaal geopend, als een venster naar de Gelderse Vallei. Een goed ontwerp houdt de genius loci, de geest van de plek levend; een gebouw staat in de tijd en zet de geschiedenis door. Dat is ook duurzaam. Dit geweldige gebouw was niet mogelijk geweest zonder de integrale samenwerking met en tussen alle betrokken partners; ze wilden allemaal een stapje extra zetten om een geweldig resultaat neer te zetten.
"Dit geweldige gebouw was niet mogelijk geweest zonder de integrale samenwerking met en tussen alle betrokken partners"
Dat heeft dan ook een deels circulair en natuurinclusief gebouw opgeleverd. Ik vind biobased bouwen natuurlijk geweldig, maar uit het oogpunt van exploitatie hebben we hier gekozen voor demontabele kanaalplaten. Die haal je er na veertig jaar uit en je kunt ze zo opnieuw gebruiken. Hout is onderhoudsgevoelig en kent een minder lange levensduur. Dat zijn keuzen, waarbij de gebruiker altijd centraal staat. En die gebruikers zijn bijvoorbeeld ook de vleermuizen; dit is een natuurinclusief gebouw, waarbij warmte en liefde voorop staan, voor materialen, mens, dier, de mooie bomen en de bijzondere beplanting in de borders, die is ontleend aan de tuinen van de klassieke landhuizen.”
De inleiding van hoofdredacteur Sibo Arbeek had als thema logische ontwikkeling of noodzakelijke transitie. Door terug te kijken in de tijd ontleedde hij het huidige stelsel met de scheiding in geldstromen en verantwoordelijkheden. Waren de keuzen van het Rijk in 1997 logisch, door middelen en verantwoordelijkheden voor de (ver-)nieuwbouw van het primair en voortgezet onderwijs bij de gemeenten te leggen en de verantwoordelijkheid voor personeel en exploitatie bij het schoolbestuur? Inmiddels is energieneutraal bouwen de norm geworden en dat betekent dat het schoolbestuur eigen middelen in moet brengen, terwijl het onderwijs niet in stenen mag investeren. Dat leidt inmiddels tot veel kunstgrepen, waarbij de business case van een (ver-)nieuwbouw of transformatie steevast vanuit een TCO-benadering wordt opgebouwd.
Volgens Sibo vraagt deze tijd van een toenemende klimaatcrisis, een schaarste aan materialen, de vergrijzing, vereenzaming en toenemende zorgvraag om een fundamenteel andere conceptie van de bouwopgave binnen een veel bredere, gebiedsgerichte opgave. Aan het eind poneerde hij twee stellingen: “We moeten de rigide onderwijsbekostiging loslaten en veel meer sturen op een integrale en slimme gebiedsvisie, inclusief groen, mobiliteit en energie. Het huidige stelsel voldoet niet meer; een nieuw stelsel moet een partij (bijvoorbeeld de gemeente) integraal verantwoordelijk maken voor het publiek vastgoed, inclusief de onderwijshuisvesting als onderdeel van een bredere maatschappelijke vraag”. Tekenmeester Nico Moen reageerde door te zeggen dat het onderwijs zelf eerst fundamenteel moet veranderen, voordat betrokken partners de huisvestingsopgaven meer als een integraal maatschappelijke en circulaire opgave kunnen bekijken. Harry Vedder van M3V gaf aan dat veel mogelijk is binnen het huidige stelsel, als partijen maar willen en het lef hebben. Als voorbeeld gaf hij het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen (ISP) van de gemeente Amsterdam, waarbij drie consortia onderwijsopgaven gebiedsgericht vertalen in een circulair en flexibel gebouw. Het concept 'De Elementaire School' is daarbij één van de oplossingsrichtingen.
Kijk voor meer informatie op www.wiersema-architecten.nl.