Het belang van een natuurlijke buitenomgeving; wie herkent de beuk nog?

Tekst: Sibo Arbeek

Product Markt Manager Kind & Natuur bij IVN Natuureducatie Vincent van der Veen: “Van vogels blijken veel mensen ook weinig te weten. Het winterkoninkje en de tjiftjaf, die allebei in de top 10 van meest voorkomende vogels in Nederland staan, worden amper herkend. Eén op de drie herkent de winterkoning en slechts 12 procent de tjiftjaf. Met kennis over bedreigde diersoorten in Nederland is het niet beter gesteld. Over bijvoorbeeld de koekoek weet maar één op de zes dit. Hoe kunnen we verwachten dat mensen beter voor de natuur gaan zorgen als ze er gewoon heel weinig over weten? Kinderen die veel leren over natuur gaan ook beter voor die natuur zorgen.”

Een groene buitenomgeving

Vincent verder: “Te vaak wordt het schoolplein nog als sluitpost gezien, terwijl het plein een integraal onderdeel van het kindcentrum zou moeten zijn. IVN organiseert al 10 jaar de conferentie Kind & Natuur voor meer aandacht voor de natuur in het onderwijs en in de kinderopvang. Buiten zijn, vrij spelen en onbevangen de natuur ontdekken helpt kinderen in de ontwikkeling van hun zintuigen, motoriek, sociale vaardigheden en creativiteit.

Zo zijn we bijvoorbeeld de Nationale Buitenlesdag gestart om leerkrachten te inspireren om het plein ook tijdens de les te gebruiken en ook kijken we met pabo’s hoe spelen en leren in en met de omgeving een plek kan krijgen in het onderwijs. Verder stimuleren en helpen we gemeenten en provincies om (samen) bij te dragen aan de opgave rond schoolpleinen. Gemeenten spelen namelijk een belangrijke rol in de (her)inrichting van de pleinen en voor de buurtfunctie van het schoolplein. Voor provincies liggen er mooie kansen voor waterberging en klimaatopgaven.”

Klimaatadaptatie

De buitenomgeving van een kindcentrum kan veel waarde hebben; van klimaatadaptatie tot spelen en betekenisvol onderwijs. Vincent: “Ik zie nog steeds scholen waarbij het gebouw prachtig is maar de buitenruimte fysiologisch te krap. En vaak willen opdrachtgevers na oplevering pas iets met de buitenruimte doen en eigenlijk is dat te laat. Architecten hebben wel visie op een landschap, maar zien een schoolplein niet als een plek of ruimte die ook tijdens de les voor het onderwijs gebruikt kan worden. Dan wordt er een mooi plein aangelegd maar niet nagedacht hoe het gebruikt kan worden. Het moet onderdeel van de visie op leren en spelen zijn. We willen in één schoolgeneratie deze transitie realiseren en een andere speel- en leeromgeving realiseren, waarin het monopolie van het klaslokaal verdwijnt en kinderen de vrijheid krijgen om ook buiten te leren en spelen. Een groen plein is ook een maatschappelijke inpassing en vraagt om een kanteling en bewustwording in de omgevingsvisie, die niet altijd bij de bestuurders en ambtenaren doorgedrongen is. Een hick up in het systeem is de doorvertaling van het vernieuwde kwaliteitskader onderwijshuisvesting. Daarin heeft kwaliteit van de buitenruimte een nadrukkelijkere plek gekregen.”

Inspirerende projecten

In het vorig jaar verschenen boek Kindcentra in hun omgeving staan enkele mooie projecten. We presenteren er vijf, maar in het boek staan nog veel meer mooie voorbeelden, die opdrachtgevers kunnen inspireren: 

Kindcentrum Rijnvliet in Utrecht

Een brug leidt de gebruikers richting het voedselbos. In het verlengde van deze route is het kunstwerk ‘Dichter bij de boom’ van Anouk Vogel gerealiseerd. Dit kunstwerk bestaat uit een boomkroonpad. Het pad sluit als een lus aan op de brug. Daarnaast is er een glijbaan die vanaf de brug eindigt in het voedselbos. Deze veilige openbare verbinding stimuleert kinderen om het voedselbos en alles wat er groeit te ontdekken, zelf fruit te plukken uit de boomkronen en hiermee te koken in de klas of thuis. Hier wordt het concept ‘eetbare woonwijk’ voor de kinderen tastbaar. Het gebouw is integraal onderdeel van haar omgeving.

Elk cluster heeft twee deuren naar buiten, zodat er contact met buiten is. Het is een eenlaags gebouw, omdat we het buitenleren wilden betrekken bij het binnen leren. In de zomer staan de deuren open en ontdekken kinderen planten in onze moestuin en kunnen ze in het zand spelen.

KC De Stappen in Wouw 

Het terrein rondom de school is ingericht als een belevingsterrein. Daarnaast zijn onze kinderen intensief betrokken bij het ontwerpen van de buitenruimte en de alternatieve klimtrap in het pand naast een traditionele trap. Ze kunnen er beleven en spelenderwijs voortzetten wat ze binnen doen. Er is een kas met een moestuin, zodat kinderen in de BSO zelf leren koken en ontdekken dat een plant met goede zorg groeit en niet uit een plastic zak uit de supermarkt hoeft te komen.

KC De Vindplaats

De gevels zijn met houten latten bekleed waarop planten gaan groeien met een mooie biodiversiteit. Er is een grote waterberging, die regelt dat de planten bewaterd worden, maar die ook overtollig water afvoert. Je vindt er ook twee bijenkorven en de imker start dit voorjaar. Het dak is niet alleen groen, maar ook blauw. Deze is namelijk uitgevoerd als polderdak, waarin regenwater kan worden opgevangen. De buitenruimte is met een peuterplein, een kleuterspeelplein en grote speelplekken gevarieerd en is ook op een avontuurlijke manier ingericht. Het vele groen bestaat deels uit eetbare planten, zodat kinderen spelenderwijs leren hoe de natuur werkt. Op het dak ligt behalve zonnepanelen ook een grote daktuin met een kas waarin kinderen straks groenten kunnen verbouwen en stekken, die ze vervolgens in de kookstudio kunnen bereiden en als gerechtjes op het binnenplein kunnen serveren.

IKC Vossepark in Hillegom

We zien buiten als extra onderwijsruimte. Met de kinderen gaan we het park in om over afstanden te leren of kastanjes te rapen. Onze conciërge verzorgt met een paar leerling-hoveniers de planten buiten. Samen zorgen we ervoor dat het terrein netjes blijft. Bij de aanbesteding hebben we de mogelijkheid van klimplanten tegen de gevel aangedragen. In het voorjaar heeft het gebouw ‘groene sokken’, omdat de gevel tot de eerste verdieping begroeid is. Onderling kunnen de kinderen een wedstrijd houden: Wiens plant groeit het hardst? Ook het plein is groen ingericht, en aangevuld met natuurlijke speel- en zitelementen zoals boomstammen, grasheuvels en rotsen. Het is een heel fijn gebouw om te leren. Door de openheid en de verbinding met de natuur, het groen buiten en de natuurlijke materialen van binnen.