In de gebouwen van het voormalige Binnengasthuis op het Binnengasthuisterrein in het Universiteitskwartier in Amsterdam komt de nieuwe Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Verslag van een spectaculaire restauratie van een monumentaal pand en het ontwerp van een bijzondere lettergevel aan de nieuwbouwzijde.
Tekst: Sibo Arbeek
“Het Binnengasthuisterrein kent een lange historie van uiteenlopende functies”, vertelt Eric Slotboom, projectmanager Universiteitsbibliotheek namens de afdeling Huisvestingsontwikkeling bij de UvA. “De geschiedenis van dit gebied gaat terug tot de middeleeuwen. Zo kent het een geschiedenis van hoven en kloosters in de 14e en 15e eeuw, gasthuizen in de 16e tot en met de 19e eeuw en het gebied is daarna in gebruik genomen door de UvA en de stad.
In de gebouwen van het voormalige Binnengasthuis, te weten de Tweede Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis, komt de nieuwe Universiteitsbibliotheek, waar ontmoeting, studeren en interactie centraal gaan staan. De nieuwe bibliotheek wordt het kloppend hart van het Universiteitskwartier. Op deze historische plek in het hart van het centrum komen 1.000 studieplekken, kantoorruimte voor ongeveer 125 medewerkers, een café, atrium, dakterras en verschillende onderwijszalen en biedt ruimte aan 7 kilometer aan boeken. Onder het gebouw komt een fietsenkelder, omdat de gemeente het gebied fiets- en autoluw wil houden.”
Foto vlnr: Eric Slotboom, Dennis Coenraad en Simone van den Brink
Schooldomein sprak op locatie verder ook met zijn collega Dennis Coenraad, programmamanager Universiteitskwartier UvA , Irene Zwiep, emeritus hoogleraar aan de Faculteit der Geesteswetenschappen en met adviseur Simone van den Brink. Dennis vult aan: “Het Universiteitskwartier is de geboortegrond van de UvA en tegenwoordig is hier de Faculteit der Geesteswetenschappen gevestigd.
"De nieuwe Universiteitsbibliotheek wordt een inspirerende ontmoetingsplek waar je kunt studeren, onderzoeken en werken"
We willen de monumentale waarde in ere houden en tegelijkertijd toekomstbestendig maken, waarbij verduurzaming een belangrijke rol speelt. Voor het slagen van deze complexe opgave staan we dan ook in voortdurend contact met de omwonenden, het omliggende bedrijfsleven, de gemeente en de afdeling Monumenten en Archeologie.”
Het ontwerp van de nieuwe Universiteitsbibliotheek is gemaakt door MVSA Architects en Architectenbureau J. van Stigt. Iconische onderdelen van dit ontwerp zijn het spectaculaire atrium waarmee de gebouwen verbonden worden door middel van een bladervormige glazen overkapping en een nieuwbouwvleugel, waar de panden op de hoek Binnengasthuisstraat en Nieuwe Doelenstraat verbonden worden. Simone werkte destijds in opdracht van de afdeling Huisvestingsontwikkeling UvA als Ontwerp Coördinator aan fase 3 van het ontwerpproces en was betrokken bij de aanbesteding van de uitvoerende partijen: “Ik mocht ook adviseren over het gevelscherm van het nieuwbouwdeel en begeleidde het proces voor de tekst op het gevelscherm.”
Dat scherm bestaat uit 3D-letters, uitgevoerd in kunststof met een bronzen coating. Irene Zwiep, Hoogleraar Hebreeuwse, Aramese en Syrische talen aan de UvA, vertelt over het bijzondere gevelbeeld: “We kwamen er al snel uit dat het iets met woorden moest zijn. Het moest een tijdloos en internationaal aansprekend beeld geven, dat toekomstige bezoekers over vijftig jaar nog aanspreekt.
Daarnaast moest de uitwerking met Nederland en uiteraard met de faculteit verbonden zijn. De bekende dichter Martinus Nijhoff schreef het verhalend gedicht Awater, met daarin het adagium: “Lees maar, er staat niet wat er staat”. Die zin hebben we als vertrekpunt gekozen en is vertaald in 24 verschillende talen, waarin de UvA doceert en kent daarmee zes verschillende alfabetten.”
Onder het monumentale gebouw is een kelderbak aangebracht, waar naast een expeditieruimte, het uitleencentrum van de bibliotheek, een studiezaal en studieplekken voor studenten ook nog ruim 900 fietsen geparkeerd kunnen worden. Eric: “De transformatie van de oude negentiende-eeuwse gebouwen gaat gepaard met grote technische uitdagingen. De kelder ligt vier meter onder het straatniveau, maar we konden niet zomaar beginnen met graven. Dat zou schade aan de gebouwen opleveren. Daarom is er een ingenieuze methode toegepast om het rijksmonument eerst te stabiliseren en op nieuwe palen te zetten.
Beeld: Artist impressie door MVSA Architects en Architectenbureau J. van Stigt
Het gebouw stond nog op een houten fundering van 1.400 houten heipalen, maar de nieuwe constructie bestaat uit 650 nieuwe geboorde palen. Die gaan tot 23 meter diep de grond in. Op die nieuwe palen zijn zogenaamde jukken geplaatst, waardoor we het gebouw konden optillen. Op de plek van de kelder zijn oude funderingsmuren deels weggehaald. Niet helemaal, want anders zou de nieuwe fundering instabiel kunnen worden. Je moet je voorstellen dat je een stapel boeken laat steunen op een pak mikadostokjes die je rechtop neerzet, zonder dat de hele constructie omvalt.”
Eric verder: “Onderweg kwamen we de oude funde- ringen van de kloosters tegen, die hier vanaf de middeleeuwen hebben gestaan, maar ook veel skeletten van mensen die ooit in het ziekenhuis zijn overleden en hier begraven lagen. We hebben ruim 140.000 stenen uitgezocht die bij de restauratie passen en het gebouw krijgt de oorspronkelijke kleuren terug. In de laatste bouwfase is een duurzame en innovatieve manier van transport geïntroduceerd. Vrijwel al het bouwmateriaal werd tot het eind van het project in 2023 aangevoerd over water. Zowel voor de UvA als voor de gemeente Amsterdam was dit een innovatie in bouwtransport.” Simone tenslotte: “Het is geweldig dat de UvA deze monumentale gebouwen weer in de oude glorie heeft hersteld. De nieuwe Universiteitsbibliotheek wordt een inspirerende ontmoetingsplek waar je kunt studeren, onderzoeken en werken.”
Bezoek voor meer informatie over dit project de projectpagina van de UvA via campus.uva.nl/universiteitskwartier/de-nieuwe-ub