Steeds meer ziekenhuizen staan voor dezelfde uitdaging: hoe bied je kwalitatieve zorg in een compacte, efficiënte en prettige omgeving? Traditionele poliklinieken, versnipperd per specialisme, voldoen steeds minder aan de eisen van deze tijd: er is behoefte aan flexibel ruimtegebruik, samenwerking over specialismen heen, patiëntgerichte beleving, digitale ondersteuning en flexibiliteit in zorgcapaciteit.
De oplossing? Een ander zorgconcept en een andere manier van ontwerpen. Daarom ontwikkelde Rebecca Bakker bij Cure+Care consultancy een datagedreven Programma van Eisen voor het poliplein van de toekomst.
Hoewel het concept van een poliplein al langer bestaat, krijgt het in de huidige zorgcontext steeds meer aandacht. De toenemende druk op de zorg door vergrijzing, personeelstekorten en stijgende vastgoedkosten, maakt de voordelen van een gedeelde geïntegreerde poliklinische omgeving urgenter dan ooit.
Een poliplein bundelt meerdere specialismen op één locatie binnen het ziekenhuis of de zorginstelling, waarbij spreekkamers, wachtruimten en werkplekken gedeeld worden. Deze clustering leidt tot:
• kortere looplijnen
• efficiënter ruimtegebruik door hogere bezetting
• versterkte samenwerking tussen disciplines
• een betere patiëntervaring.
Door het combineren van meerdere zorgfuncties op één locatie, kunnen poliklinieken tot circa 30% besparen op vierkante meters. Tegelijkertijd wordt de samenwerking tussen vakgroepen versterkt en de patiënttevredenheid verhoogd door toepassing van Healing Environment elementen.
De overstap van een traditionele polikliniekstructuur naar een poliplein, betekent meer dan alleen een andere indeling van ruimtes. Het vraagt om een fundamentele heroverweging van hoe zorg wordt georganiseerd: van aanbodgestuurd naar vraaggericht en van specialistisch naar multidisciplinair.
Op het poliplein staat de patiëntreis centraal, niet de afdeling. Dit heeft directe gevolgen voor ontwerpkeuzes, zoals het delen van functies, het loslaten van vaste werkplekken en het organiseren van zorg rondom het zorgproces, in plaats van het medisch specialisme. Die verschuiving maakt het poliplein niet alleen efficiënter, maar ook toekomstbestendiger.
Om het concept helder over te brengen, is een visuele weergave van het poliplein ontwikkeld. Deze laat zien hoe de verschillende zones logisch rondom een
centrale wachtruimte zijn geclusterd. Van consultomgeving tot medewerkersgebied, van informatieplek tot opslag, alles grijpt in elkaar om samenwerking, rust en
efficiëntie te bevorderen.
De centrale wachtruimte vormt het hart van het geheel. Hier komen patiënten binnen, vinden zij hun weg via duidelijke bewegwijzering en worden ze opgeroepen voor hun consult. Rondom deze kern liggen clusters van consultkamers, backoffices en ondersteunende functies, georganiseerd met zoveel mogelijk gescheiden routes voor patiënten en personeel.
Een belangrijk uitgangspunt in het PvE is de scheiding van patiënten- en medewerkersstromen. Door aparte routes en werkzones te creëren, ontstaat meer rust in publieke ruimtes. Tegelijkertijd kunnen zorgverleners efficiënter en prettiger werken, wat bijdraagt aan een hogere productiviteit per FTE en een betere werkbeleving.
Het PvE is gebaseerd op een combinatie van literatuur, interviews met experts uit het werkveld en een data-analyse. Het onderzoek bracht niet alleen knelpunten en ontwerpcriteria in kaart, maar keek ook naar best practices van bestaande polipleinen om tot een optimaal ontwerp- en gebruiksmodel te komen. Deze aanpak resulteerde in een set onderbouwde ontwerpcriteria en functionele eisen die direct toepasbaar zijn in de praktijk. De inzichten zijn onder andere gebaseerd op:
• praktijkervaringen met bestaande polipleinen
• knelpunten in traditionele structuren
• ontwerpvoorkeuren van architecten
• gebruikersbehoeften van zorgprofessionals
Het uiteindelijke PvE bestaat uit een combinatie van generieke eisen en projectspecifieke invullingen. Hierdoor is het breed inzetbaar en flexibel aanpasbaar aan de zorgvisie en het programma van het ziekenhuis of de zorginstelling. Het document bevat richtlijnen voor:
• routing en ruimtelijke indeling
• centrale en decentrale wachtruimten
• Healing Environment elementen
• digitale ondersteuning, zoals zelfregistratie en beeldbellen
Dit raakt aan wat goede zorg betekent: aandacht, samenwerking en toekomstgericht denken
Het PvE vertaalt abstracte uitgangspunten naar concrete ontwerpkeuzes. Healing Environment elementen, zoals daglicht, akoestiek en intuïtieve routing zijn bewust geïntegreerd om de beleving van patiënten te verbeteren en stress te verlagen.
Ook op ruimtelijk vlak biedt het PvE heldere kaders. Een belangrijke richtlijn is de onderbouwde rekenmaat van 32 tot 33 m2 nuttig vloeroppervlak per consultkamer inclusief het evenredige aandeel in ondersteunende functies zoals wachtruimte, backoffice, toiletgroepen en opslag.
Uit scenarioanalyses blijkt dat deze rekenmaat vrijwel gelijk blijft, ongeacht de schaalgrootte van het poliplein. Of het nu gaat om 10, 20 of 45 consultkamers, de ruimtebehoefte per eenheid blijft stabiel. Dit maakte het model breed toepasbaar en voorspelbaar in kosten.
Door het toepassen van gedeeld ruimtegebruik worden ziekenhuizen in staat gesteld om met minder vierkante meters meer zorg te leveren, zonder in te leveren op kwaliteit of flexibiliteit. Daarmee draagt het PvE bij aan een hogere productiviteit per m2 en een beter rendement op vastgoedinvesteringen.
Ook beschrijft het PvE de ruimtelijke relaties tussen functies, zoals de koppeling tussen consultgebied, ontvangstgebied en backoffice. Dit bevordert korte looplijnen en efficiënte samenwerking.
Het PvE is getoetst door experts uit de ontwerp- en uitvoeringsfase en is klaar om breed toegepast te worden. Het was bijzonder waardevol om dit onderzoek te doen. Niet alleen vanwege de inhoudelijke diepgang, maar ook omdat het raakt aan wat goede zorg betekent: aandacht, samenwerking en toekomstgericht denken.
Het poliplein is geen nieuw concept, maar wordt in de prakijk nog lang niet altijd optimaal toegepast. De traditionele polikliniekstructuur voldoet steeds minder aan de eisen van deze tijd, en juist daar kan het poliplein het verschil maken.
Met dit PvE hebben we op basis van onderzoek in kaart gebracht wat werkt, wat knelt en welke ontwerpkeuzes dat verschil maken. Geen blauwdruk, maar een onderbouwd kader voor zorgorganisaties die hun poliklinische omgeving willen verbeteren.
Het PvE is opgesteld na een zorgvuldig afstudeeronderzoek, uitgevoerd door Rebecca Bakker, inmiddels adviseur bij Cure+Care consultancy.
Voor het onderzoek zijn onder meer zeventien verdiepende gesprekken gevoerd met experts uit verschillende domeinen van de zorg en het ontwerpvak. Deze gesprekken leverden waardevolle inzichten op, vanuit het ontwerp, de uitvoering en de eindgebruikers. Voor een ieder die geholpen heeft aan dit onderzoek: hartelijk bedankt!
Ziekenhuizen en zorginstellingen:
• Dijklander Ziekenhuis
• Amsterdam UMC
• Bravis Ziekenhuis
• Antonius Zorggroep
• Isala Ziekenhuis
Advies- en ontwerpbureaus:
• Panton
• EGM Architecten
• Team aan de schie (Cepezed en Vakwerk)
• Wiegerinck
• Business Cares
• Cure+Care consultancy
Meer info via:
Edwin Smits [email protected]
René Boudewijns [email protected]