‘Een actuele school wil je niet eens ruiken, zeker niet als een lokaal acht uur is gebruikt.’ Dat zegt oud-schoolleider Peter Eisenburger (82). Volgens hem gaat het bij nieuwe schoolgebouwen te veel over bouwtijd en centen, en te weinig over wat een kind nodig heeft. De Nijmegenaar wil dat omdraaien met zijn initiatiefgroep De Binnenste Buiten School.
Begin bij het kind, zegt de oud-directeur van het Kandinsky College in zijn woonplaats Nijmegen. Wat heeft het nodig om zich gezond te ontwikkelen? En kijk verder dan het traditionele schoolgebouw. ‘Je moet schoolbesturen laten zien dat er alternatieven zijn. Verbinding met de natuur, zintuigen activeren, materialen die je kunt aanraken, ruiken en voelen. Beweging en vrijheid, ruimtes die uitnodigen tot rennen, klimmen en ontdekken.’
De discussie gaat tegen-woordig bijna alleen nog maar over efficiency en niet over kind, groen en gezond
Dat wat een kind nodig heeft, bepaalt volgens Eisenburger de keuzes voor het gebouw, de materialen, de natuur en de omgeving. Een blauwdruk is het zeker niet. Elke school, wijk en onderwijsvisie vraagt namelijk om een eigen combinatie. De voormalig schoolleider ziet een luifelachtige overgang van binnen naar buiten voor zich, zo nodig met een sluis, en een schooltuin als verlengstuk van de leeromgeving.
Basisschool De Verwondering in Almere bewijst dat het kan, stelt Eisenburger. De school, ontworpen door architect Daan Bruggink, won in 2021 de Gouden Kikker, de prijs voor het duurzaamste bouwproject. Bruggink noemt hij een van de pioniers van het biofilisch bouwen, een bouwstijl waarbij met zoveel mogelijk plantaardig materiaal gewerkt wordt. ‘Je brengt zo de jeugd bij de natuur. Dan leren ze ervan en vergroot je de kans dat ze er respect voor krijgen.’ Het gebouw zelf wordt zodoende lesmateriaal.
Dat groen werkt is inmiddels ruimschoots bewezen: Wageningen Environmental Research mat in 2022 concentratie en stress bij medewerkers met planten op de werkplek, in bedrijven en zorginstellingen. De conclusie: werknemers in een groene werkomgeving voelen zich prettiger, ervaren minder stress en zijn tot wel 20% minder vaak ziek. Eisenburger verwacht hetzelfde effect in de klas. ‘Een organische school zorgt ook voor een gezond klimaat en is stressverlagend.’
Eisenburger en zijn initiatiefgroep hebben haast, want volgens hem zijn kinderen er slecht aan toe. Een van de factoren daarvan is klimaatangst, zegt hij. Die claim wordt ondersteund door Ipsos. Het marktonderzoeksbureau becijferde in 2023 dat maar liefst één op de vijf jongeren klimaatstress ervaart. Dat de overheid substantieel natuuronderwijs nalaat, noemt Eisenburger daarom “haast misdadig”. ‘Kinderen zien natuurbranden en klimaatrampen op tv en krijgen geen antwoord op de vraag hoe dat komt.’
Ook meer algemeen is de psychische gesteldheid van kinderen een belangrijk aandachtspunt volgens de oud-schoolleider. Zo telde Nederland in 2023 volgens oudervereniging Balans bijvoorbeeld minstens 70.000 thuiszitters, leerlingen die drie maanden of langer niet naar school waren gaan. Balans zoekt de oorzaak in het onderwijssysteem en noemt huisvesting niet, maar Eisenburger denkt dat het gebouw weldegelijk meetelt.
Ruim veertig jaar keek Eisenburger naar scholen van binnenuit: als leerkracht, schoolleider en onderwijsadviseur in Nederland, Engeland en het Midden-Oosten. Als consultant van de Specialist Schools and Academies Trust liet hij Engelse gemeenten in ons land naar onderwijs en schoolgebouwen kijken. In 2017 begon Eisenburger met orthopedagoog en interieurontwerper Anselien School het initiatief Groene Morgen, dat zes jaar lang pleitte voor circulaire, frisse en groene scholen. Daarnaast werkte Eisenburger vanaf 2022 aan een nieuwe initiatiefgroep: De Binnenste Buiten School.
Met dit schoolconcept wil hij verder gaan dan de huidige scholenbouw. Want de manier waarop de vervangingsopgave in het onderwijsvastgoed momenteel wordt aangepakt -met veel standaardisatie en industriële bouw- strookt niet met zijn opvattingen over scholenbouw. ‘Er zitten ongetwijfeld veel goede duurzaamheidselementen in deze nieuwe manier van bouwen en de eisen van de overheid waaraan de gebouwen moeten voldoen zijn heel hoog, maar de discussie gaat tegenwoordig bijna alleen nog maar over efficiency en te weinig over kind, groen en gezond. Bij de budgettaire concessies onderweg verliest het kind en de samenhang met de wijk wordt niet altijd gerealiseerd.’
In deze nieuwe, meer gestandaardiseerde manier van bouwen heeft de overheid volop geïnvesteerd. Zo kwam in 2023 maar liefst 483,7 miljoen euro uit het Nationaal Groeifonds vrij voor vernieuwing van schoolgebouwen, genoeg voor de realisatie van132 scholen. In dat Innovatieprogramma Onderwijshuisvesting ziet Eisenburger vooral bouwmodules, duurzame materialen en standaardontwerpen.
Volgens hem is er in de huidige aanpak van scholenbouw weinig tot geen plek voor een alternatief als De Binnenste Buiten School. ‘We vervanging. Het probleem zit volgens hem in de gescheiden budgetten, want de gemeente betaalt de bouw en het schoolbestuur de exploitatie. ‘Voor degene die de bouwkosten moet uitgeven is het niet vanzelfsprekend om duurzaam te bouwen. Exploitatie wordt gezien als ander geld, dat de scholen beheren. Dat is de paradox van onze gescheiden geldstromen in het onderwijsvastgoed.’
De kennis om het anders te doen is er wel, weet Eisenburger. ‘Maar wie niet door het financiële plafond wil gaan, kiest de veilige weg en noemt dat dan efficiënt.’ Daarom wil hij iedereen aan de ontwerptafel hebben. ‘Wij pleiten ervoor om met consortia te bouwen, zodat alle knowhow die nodig is vanaf het eerste ontwerp beschikbaar is. Ook knowhow op het gebied van groen en natuurinclusief.’
Wij pleiten ervoor om met consortia te bouwen, zodat alle knowhow vanaf het eerste ontwerp beschikbaar is
Uit zijn netwerk haalde Eisenburger twee architectenbureaus, waarvan één biofilisch, plus een klimaatadviesbureau en een hovenier die werkt met NL Greenlabel, een duurzaamheidslabel voor de buitenruimte. En dan haakte ook nog organisatiedeskundige Gerard Scheenstra aan. Hij voert met Eisenburger de gesprekken met gemeenten en schoolbesturen. Sinds februari van dit jaar bouwt de groep daaromheen een community van onderwijsmensen, ontwerpers, experts en studenten.
Een rechtspersoon is de groep bewust nog niet, stelt Eisenburger. En het gewenste bidbook wacht nog op geld. Wel staat al duidelijk op papier wat De Binnenste Buiten School inhoudt. ‘Als er zich een tender voordoet die voldoende aanknopingspunten biedt, reageren wij daarop. Maar tot op heden heb ik die tenders niet langs zien komen.’ Dat betekent allerminst dat de initiatiefgroep achterover leunt. ‘We stappen zelf op gemeenten en schoolbesturen af die bouw- of verbouwplannen hebben.’
Dat kost veel tijd en energie volgens de oud-schoolleider. ‘Maar het bewustzijn dat we zuinig moeten zijn op onze wereld groeit. De jeugd is de toekomst, dat weet iedereen. Als we nu de politiek en andere stakeholders goed informeren, doen we belangrijke diepte-investeringen. Dan hoeven we straks niet meer het ‘gevecht’ te voeren met mensen die zeggen dat het met het klimaat allemaal wel meevalt.’