Over het nieuwe gebouw van VSO De Spinaker in Hoorn is goed nagedacht. Het laat zien hoe een gebouw kan bijdragen aan het gewenste gedrag van zijn gebruikers. De structuur is duidelijk en biedt tegelijk een veilige omgeving met ruimte om voorzichtig te ontdekken en elkaar te ontmoeten.
Tekst: Sibo Arbeek Fotografie: Fedde de Weert | Architectuurfotografen
Schooldomein sprak met de architecten Sandra van Arragon en Hans van den Dobbelsteen van LKSVDD architecten, directeur VSO De Spinaker Mark Leek, teamleider Suzanne Schinkel en adviseur akoestiek Ludo van Sprang van Ecophon. Mark opent: “Toen ik hier vijf jaar geleden begon was er al ruim tien jaar gedacht over een nieuw gebouw. De Spinaker maakte gebruik van twee voormalige basisscholen, die absoluut niet voldeden aan de wensen van het team, de leerlingen en hun ouders. Voor de onderwijs- en ondersteuningsbehoeften van onze leerlingen hadden we meer behoefte aan flexibele lokalen, praktijkruimten, kantoren en gespreksruimten.
Toen een nieuwe leerling ons twee jaar geleden vertelde dat hij hier in dit gebouw op de basisschool had gezeten was dat een extra argument om een nieuwe school voor deze speciale jongeren te bouwen. Het zijn kinderen met vaak een moeilijke (school-)ontwikkeling, waarbij al veel is gebeurd en veel niet is gelukt. Dan voel je je niet serieus genomen in zo’n oude basisschool. Ze wilden graag een echt gebouw voor voortgezet onderwijs. Een gebouw met een trap, overzicht, lockers, een aula. Als je buiten staat is het een stoer gebouw. Dat hebben de leerlingen nodig. In dit nieuwe gebouw voelen ze zich eindelijk serieus genomen. Ze zijn trots: dit is mijn gebouw!”
“Het nieuwe gebouw van VSO De Spinaker heeft een duidelijke overzichtelijke opzet en een eenvoudige structuur”, legt Hans uit. “Aan de oostkant bevinden zich over twee lagen de groepsruimtes. Dit is de prikkelarme zijde. De aula’s en de personeelsruimte bevinden zich aan de andere kant, waar ook de pauzepleinen liggen. Zo worden leerlingen niet afgeleid tijdens de lessen en worden zij in de pauze gestimuleerd om naar buiten te gaan.
Het personeel heeft binnen en buiten contact met de centrale plekken. De lokalen zijn op de verdieping aaneengeschakeld zodat de groepen kunnen variëren. De praktijklokalen liggen centraal beneden en zijn vanuit beide aula’s goed bereikbaar. Spreekruimtes en kantoren hebben een centrale plek en goede onderlinge relaties. De constructie is zodanig opgezet dat er sprake is van flexibiliteit van ruimtes. Binnen de randvoorwaarden is het eigenlijk een heel adaptief gebouw.”
Mark verder: “Het proces rond dit nieuwe gebouw vindt plaats in de landelijke ontwikkeling naar meer inclusief onderwijs. De idee was ooit dat je uiteindelijk geen aparte school voor speciaal onderwijs meer nodig zou hebben. Inmiddels zijn we 16 jaar verder en zijn we van 70 naar bijna 180 leerlingen gegroeid.
Deze school gaat echt niet kleiner worden; hoewel de inspectie wel verwacht dat we elke leerling naar een regulier diploma opleiden. De uiteindelijke vraag is of leerlingen dat straks aankunnen. We zien dat dat eerder moeilijker dan makkelijker wordt. Je vindt hier internaliserende kinderen die zich terugtrekken en externaliserende kinderen die meer druk en impulsief gedrag vertonen. Die hebben elk een eigen deel van het gebouw.”
Suzanne vult aan: “Veel leerlingen hier zijn niet gebouwd voor een tafeltje, stoel en boek. Daarom vind je in dit gebouw meer praktijkruimtes; we hebben we een hard en een zacht technieklokaal, waar we de simulaties doen. In het tweede jaar beginnen ze met een interne stage lopen en in het derde jaar lopen ze stage bij bedrijven. We werken samen met Sterk Techniekonderwijs omdat vanuit die branche een grote vraag naar werknemers ligt. Sommigen leerlingen komen in mbo terecht, een aantal stroomt door naar arbeid en een deel naar dagbesteding.”
Foto vlnr: Sandra van Arragon, Suzanne Schinkel, Hans van den Dobbelsteen, Mark Leek, Ludo van Sprang en Sibo Arbeek
“In het proces hebben we heel veel met elkaar gepraat, om duidelijk te krijgen hoe het werkt. Dit ontwerp is gemaakt vanuit de vraag wat deze kinderen nodig hebben”, legt Hans uit. “Het moest een prikkelarme omgeving zijn, want kinderen zijn snel verstoord. We hebben het zo helder en duidelijk mogelijk ontworpen, zodat het gebouw helpt het gedrag van de kinderen te structureren. Alle zintuigen van deze kinderen staan aan en ze reageren heftig op plotselinge veranderingen. De een trekt zich terug in zijn schulp en de ander slaat om zich heen. Omdat er twee heel verschillende groepen zijn die verschillend reageren, zijn er twee ingangen en twee aula’s. Daaromheen is hun deel georganiseerd.
Die opzet biedt de school de mogelijkheid om het onderwijs goed te organiseren. De mensen van stedenbouw vroegen aan de straatzijde een communicerende gevel met een groot raam, maar dat zou voor deze kinderen een ramp geweest zijn.” Sandra vult aan: “In dit ontwerp komt alles samen. De situatie en de oriëntatie hebben we gebruikt voor de structuur van het gebouw. Het kleurgebruik ondersteunt die structuur. Achter de blauwe wand zitten de lokalen. In de zones met meer reuring gebruiken we groentinten. De kleuren zijn prettig en bieden de leerling structuur. Elk lokaal is op dezelfde manier ingericht en elke groep heeft één docent die alle vakken geeft.”
"Alles in dit gebouw draagt bij aan een goede akoestiek, ook de kleuren en de logistiek. Je ziet hoe rustig de leerlingen zijn"
“Wat opvalt is de rust; een groep gaat uit, maar je hoort het niet, terwijl er 170 jongeren in het gebouw zijn”, legt Mark uit. Geluid was dan ook een enorm belangrijk aandachtpunt in het ontwerp. Hans: “Het thema geluid stond op plek 1, 2 en 3 en was dus een belangrijk thema voor de bouwfysicus. De hele structuur is gebaseerd op herhaling en is in feite adaptief. De blauwe wand is dragend, tussen de lokalen zijn niet-constructieve kalkzandsteen wanden geplaatst. Voor de geluidwering tussen twee groepsruimten was het goed dat daar massa kwam, waardoor de geluidsisolatie goed is.” Ludo knikt: “Visuele elementen hebben effect op het gedrag van gebruikers. Dit is waar men veelal het eerst aan denkt bij het ontwerpen voor deze doelgroep maar minstens net zo belangrijk zijn de niet zichtbare auditieve elementen in het ontwerpproces en daar is in dit ontwerp goed rekening mee gehouden.
Er is in dit gebouw sprake van het ‘reversed lombard effect’: de leerlingen hebben niet de neiging elkaar te overstemmen maar gedragen zich door de prettige akoestiek juist rustiger waardoor zij dit gedrag van elkaar overnemen. We hebben Ecophon Focus A met Extra Bass panelen geplaatst die het geluid 100% opnemen, waardoor de spraakverstaanbaarheid goed is. Deze panelen absorberen ook de lagere frequenties. De nagalm in het gebouw wordt hierdoor sterk gereduceerd.
De geluidsenergie wordt door de panelen opgenomen, vergelijkbaar met water dat wordt opgenomen door een spons.” Hans vult aan: “Het mooie is dat je, als je het gebouw binnenkomt, direct al voelt dat de akoestiek goed is.”
“We hebben ook veel aandacht besteed aan klimaat-adaptief bouwen”, vertelt Sandra. “De bestaande bomen en de sloten langs de kavel zijn behouden en als zonwering ingezet in het ontwerp. Op het lage dak is een natuur-dak gerealiseerd, dat van binnenuit goed zichtbaar is. Dit beperkt de warmtelast en houdt water vast. Op het plein komen moestuinen, die een plek krijgen in het onderwijs. De beplanting en bomen op het plein en de hagen en klimplanten zorgen voor een groene en koele omgeving. Zo draagt de natuur bij aan het welbevinden van de gebruikers én aan de biodiversiteit, dankzij de keuze van gevarieerde beplanting en type bomen. De luifels aan de voorzijde zorgen architectonisch voor een mooie entree en een geborgen gevoel. Daarnaast zorgen deze voor minder zoninstraling, minder opwarming en minder gebruik van installaties. In alle opzichten is het een gebouw dat met veel liefde voor deze speciale doelgroep is ontworpen.”
Kijk voor meer informatie op www.ecophon.nl.